Ευρωσύνθεση - Σχόλια και σύντομες αναλύσεις για το ευρωπαϊκό γίγνεσθαι.

Αδιέξοδες νεανικές προσδοκίες

Τα σημερινά δεδομένα οδηγούν τους νέους στην αποστασιοποίηση από την πολιτική

Χρίστος Αλεξόπουλος
Αδιέξοδες νεανικές προσδοκίεςΟ γεωφυσικός Alexander Gerst, ο οποίος συμμετείχε σε αποστολή της Ευρωπαϊκής Διαστημικής Οργάνωσης E.S.A., έδωσε μια συνέντευξη από τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό ISS, μέσω ηλεκτρονικής επικοινωνίας στο περιοδικό του Γερμανικού Σιδηρόδρομου Mobil (τεύχος Νοεμβρίου 2014). Αφού απαριθμεί μια σειρά πλανητικής εμβέλειας προβλημάτων δηλώνει εμφατικά «Τα περισσότερα προβλήματα πάνω στη γη μπορούν να επιλυθούν, όταν μπορεί το άτομο να μαθαίνει και να συνεργάζεται με τους άλλους. Και αυτό ισχύει τόσο για το σχολείο όσο και για το διαστημικό σταθμό».

Έχει πολύ ενδιαφέρον αυτή η δήλωση, αν και εξιδανικεύει την πραγματικότητα, διότι πάνω στη γη ζουν 2,2 δισεκατομμύρια νέοι και νέες έως 18 ετών (ηλικίες μαθησιακής έντασης), ενώ τα προβλήματα πλανητικής εμβέλειας κάνουν πλέον αισθητή την παρουσία τους με πολύ επιβλαβή τρόπο, απειλώντας μάλιστα την βιωσιμότητα και την προοπτική αυτού του κόσμου σε βάθος χρόνου. Ο Alexander Gerst έστειλε φωτογραφίες από το διάστημα για διάφορες περιοχές της γης, όπως φαίνονται από το διάστημα. Το Πεκίνο δεν είναι πλέον ορατό. Καλύπτεται από μια ομιχλώδη επιφάνεια, η οποία πιστοποιεί με τον καλύτερο τρόπο τις επιπτώσεις της ρύπανσης της ατμόσφαιρας με την εκπομπή διοξειδίου του άνθρακα.


Πεκίνο, Κίνα


Σε άλλη φωτογραφία αποτυπώνεται το εύρος της καταστροφής, που προκάλεσε και συνεχίζει να το κάνει ο άνθρωπος στο τροπικό δάσος του Αμαζονίου, το οποίο αποτελεί τον πνεύμονα αυτού του πλανήτη, προκειμένου να έχει οικονομικό όφελος με δραστηριότητες, οι οποίες θα έπρεπε να είναι απαγορευμένες από την παγκόσμια κοινότητα. Εκτός από αυτό όμως τα τελευταία δέκα (10) χρόνια χύθηκαν στα νερά του ποταμού Αμαζονίου 2000 τόνοι του επικίνδυνου μετάλλου του υδραργύρου στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων εξόρυξης χρυσού από τους διάφορους χρυσοθήρες.

Τέλος σε άλλες φωτογραφίες από το διάστημα φαίνονται με πολύ καθαρό και σαφή τρόπο οι επιπτώσεις της συνεχώς αυξανόμενης έντασης των φυσικών καταστροφών στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής. Βέβαια όλα αυτά δεν γίνονται αντικείμενο δημόσιου διαλόγου, ο οποίος να οδηγεί τη λήψη αποφάσεων, οι οποίες διασφαλίζουν την αειφορία. Το ίδιο συμβαίνει και με άλλα τραγικά φαινόμενα, όταν αυτά δεν βιώνονται από τους πολίτες μιας χώρας. Αρκεί να αναφερθεί, ότι κάθε τέταρτο παιδί κάτω από 5 ετών πάνω στη γη είναι χρόνια υποσιτιζόμενο και δεν μπορεί να αναπτυχθεί φυσιολογικά. Στο μέτρο που η εμβέλεια αυτών των φαινομένων υπερβαίνει τα εθνικά όρια, χρησιμοποιούνται ακόμη και για την ανοχή τέτοιων προβλημάτων από την κοινωνία, όπως είναι η παιδική φτώχεια στην Ελλάδα, αφού διαπιστώνονται παρόμοιες συνθήκες σε παγκόσμιο επίπεδο, οι οποίες έχουν μεγαλύτερη ένταση. Υπάρχουν βέβαια και άλλα ανάλογης εμβέλειας προβλήματα, τα οποία αξιοποιούνται από ένα μέρος της κοινωνίας και του πολιτικού συστήματος για τον αποπροσανατολισμό όσων είναι ευάλωτοι στον λαϊκισμό και στην προώθηση συντηρητικών πολιτικών. Τέτοιο πρόβλημα είναι οι μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών από τον φτωχό Νότο προς τον πλούσιο Βορρά. Οι μετακινούμενοι θεωρούνται, ως «υποκλέπτοντες» θέσεις εργασίας από τους ντόπιους.

Αφρική, Σαχάρα- 160 εκατομύρια κάτοικοι της περιοχής χωρίς καθαρό νερό, οι μισοί είναι παιδιά
Αφρική, Σαχάρα- 160 εκατομύρια κάτοικοι της περιοχής χωρίς καθαρό νερό, οι μισοί είναι παιδιά

Με βάση αυτά τα δεδομένα αναρωτιέται κανείς, αν ισχύει η θέση που εξέφρασε ο Alexander Gerst, ότι «τα περισσότερα προβλήματα πάνω στη γη μπορούν να επιλυθούν, όταν μπορεί το άτομο να μαθαίνει και να συνεργάζεται με τους άλλους» σε πραγματικές συνθήκες και όχι σε θεωρητικό επίπεδο. Και τούτο, διότι αυτή η ρήση προϋποθέτει, ότι το κοινωνικό σύστημα και τα επιμέρους συστήματα που το συνθέτουν (οικονομικό, υγείας κ.λ.π.) έχουν χαρακτηριστικά πολιτισμού της ενσυναίσθησης. Μπορεί δηλαδή, το άτομο να μπαίνει στη θέση του άλλου, να νιώθει τα προβλήματα του και να αναπτύσσονται σχέσεις αλληλεγγύης. Υπάρχουν με άλλα λόγια αξίες αυτής της ποιότητας στις σύγχρονες κοινωνίες και ιδιαιτέρως αυτές της Ευρώπης, οι οποίες λειτουργούν και ως δομικά στοιχεία στα επιμέρους κοινωνικά συστήματα (οικονομικό υγείας κ.λ.π.); Η μήπως κυριαρχούν αξίες, οι οποίες κατά κύριο λόγο στοχεύουν στην λειτουργικότητα των κοινωνικών συστημάτων και στην αναπαραγωγή του μοντέλου κοινωνικής οργάνωσης, το οποίο ισχύει τώρα;

Ίσως οι συνθήκες που επικρατούν σε δύο στοχευμένα επιλεγμένες ευρωπαϊκές χώρες, Γερμανία και Ελλάδα, μπορούν να θεωρηθούν ενδεικτικές της πραγματικότητας. Η μεν Γερμανία είναι αντιπροσωπευτική για τα δεδομένα του Ευρωπαϊκού Βορρά, η δε Ελλάδα για την προβληματική κατάσταση του Ευρωπαϊκού Νότου, πάντα βέβαια σε σχέση με τους νέους και ιδιαιτέρως εκείνους, που θα αποτελέσουν την αυριανή ηγεσία της Ευρώπης σε όλους τους τομείς. Και αυτοί οι νέοι δεν είναι άλλοι από αυτούς, που τώρα φοιτούν στην τριτοβάθμια εκπαίδευση ή μόλις έχουν αποφοιτήσει.

Στη Γερμανία παρέχει αντιπροσωπευτικά στοιχεία μια εμπειρική έρευνα, που έγινε για λογαριασμό της γερμανικής κυβέρνησης από το Meinungsforschungsinstitut TNS Infratest και ολοκληρώθηκε το καλοκαίρι του 2013, οπότε και παρεδόθη. Έγιναν προσωπικές συνεντεύξεις σε ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα 500 φοιτητών στα πανεπιστήμια όλης της χώρας. Ανάλογη έρευνα έγινε και το 1995 και μπορεί να δει κάποιος και την κατεύθυνη της εξέλιξης.

Από την επεξεργασία των στοιχείων προκύπτει, ότι οι σημερινοί φοιτητές είναι πιο «απολίτικοι» από ό,τι στο παρελθόν. Δεν έχουν καθόλου λογική ανατροπών και ρήξεων. Πολύ πιο σημαντική από την πολιτική είναι η προσωπική ευημερία. Τα αποτελέσματα της έρευνας παραπέμπουν σε μια εγωκεντρική γενιά φοιτητών. Πριν από 20 χρόνια τουλάχιστον οι μισοί φοιτητές περίμεναν, ότι οι σπουδές τους θα συνέβαλαν και στην ολοκλήρωση της προσωπικότητας τους. Σήμερα οι προσδοκίες εξαντλούνται στις καλύτερες πιθανότητες για υψηλές αμοιβές και ανεύρεση εργασίας. Το ενδιαφέρον των φοιτητών για την πολιτική και τη δημόσια ζωή βαίνει συνεχώς μειούμενο. Αρκετοί φοιτητές δε είναι ευάλωτοι στις κλασικές ακροδεξιές θέσεις, ότι οι μετανάστες τους παίρνουν τις δουλειές. Νιώθουν, ότι απειλούνται από τον ανταγωνισμό του εξωτερικού. Όσο για την προοπτική να κάνουν οικογένεια η απάντηση παραπέμπει στο απώτερο μέλλον, όταν οι απολαβές θα κινούνται σε υψηλό επίπεδο. Οι επιπτώσεις αυτής της στάσης σε σχέση με το φαινόμενο της γήρανσης των κοινωνιών δεν ενδιαφέρουν και δεν συνειδητοποιούνται. Εκείνο όμως, που πραγματικά τρομάζει, είναι, ότι η πίεση της επίδοσης και των εξετάσεων κυριαρχεί στη ζωή των φοιτητών. Ο ένας στους δέκα παίρνει φαρμακευτικά σκευάσματα για την αύξηση της αυτοσυγκέντρωσης.

Έχουν ενδιαφέρον οι απαντήσεις των φοιτητών σε μερικά ερωτήματα σε σχέση με ανάλογη έρευνα, η οποία πραγματοποιήθηκε το 1995.

• Σχετικά με τις κοινωνικές αξίες
Τι είναι σημαντικό στη ζωή; 2013 1995
Οικονομική διασφάλιση 93 % 78 %
Επαγγελματική επιτυχία 86 % 71 %
Δυνατότητα να απολαμβάνει
κάποιος ωραία πράγματα 73 % 31 %

• Κριτήρια επιλογής κατεύθυνσης σπουδών
Καλές επαγγελματικές προοπτικές 46 % 21 %
Καλές οικονομικές απολαβές
μετά τις σπουδές 36 % 17 %

• Οικογένεια και επάγγελμα 2013 1995
Πρώτα απόκτηση επαγγελματικού στάτους
και μετά σκέψεις για οικογένεια 76 % 58 %
Μπορώ να φαντασθώ, ότι λόγω παιδιών θα
εργάζομαι μισή μέρα ή για ένα χρονικό
διάστημα ενασχόληση με τα παιδιά όλη την
ημέρα 50 % 58 %

• Ενδιαφέρον για την πολιτική
κανένα ενδιαφέρον 8 %
όχι τόσο ισχυρό 47 %
ισχυρό 37 %
πολύ ισχυρό 8 %

Στην Ελλάδα το κοινωνικό, πολιτικό και οικονομικό πλαίσιο αναφοράς των νέων από την είσοδο τους στο εκπαιδευτικό σύστημα μέχρι και την ένταξη τους στον οικονομικό, εργασιακό χώρο έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά.

Κατ΄αρχήν στην πρωτοβάθμια και κυρίως στις άλλες δύο βαθμίδες τα πολιτικά κόμματα επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό την εσωτερική λειτουργία του συστήματος. Αυτό ισχύει τόσο για τα κυβερνώντα όσο και για τα αντιπολιτευόμενα κόμματα. Ιδιαιτέρως δε, όταν η πολιτική συγκυρία το απαιτεί κατά την κρίση των κομμάτων, η εκπαιδευτική λειτουργία παύει να υφίσταται. Η αντίθεση στην ασκούμενη κυβερνητική πολιτική εκφράζεται με την άρνηση συμμετοχής των μαθητών στην μαθησιακή διαδικασία.

Δεν είναι τυχαίο φαινόμενο οι καταλήψεις σχολείων και οι διαδηλώσεις, οι οποίες αρκετές φορές έχουν και βίαιο χαρακτήρα. Στις αρχές του Νοέμβρη (2014) καταγράφηκαν 500 περίπου καταλήψεις σχολείων σε όλη την ελλάδα. Στόχος σύμφωνα με τους μαθητές είναι η έκφραση διαμαρτυρίας για το «Νέο Λύκειο», και την «Τράπεζα Θεμάτων», τις ελλείψεις καθηγητών, τα προβλήματα μεταφοράς, την ιδιωτικοποίηση της Παιδείας, καθώς και η διεκδίκηση της αλλαγής του τρόπου εισαγωγής στα πανεπιστήμια και περισσότερων κονδυλίων για την Παιδεία (Μεταρρύθμιση, 4.11.2014).

Από το άλλο μέρος στο επίπεδο της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης διαπιστώνεται αύξηση του αριθμού των φοιτητών, που παρακολουθούν τα μαθήματα τους, η οποία οφείλεται κυρίως στην αδυναμία των οικογενειών τους για μακρόχρονη οικονομική στήριξη, στην αγωνία των φοιτητών να ολοκληρώσουν τις σπουδές τους για να αναζητήσουν εργασία και στον κίνδυνο διαγραφής. Γνωρίζουν πολύ καλά την κατάσταση στην αγορά εργασίας αυτή την περίοδο της κρίσης, η οποία σε σχέση με την απασχόληση θα βελτιωθεί αργά και σε βάθος χρόνου. Πως να σκεφθούν για δημιουργία οικογένειας, όταν η ανεργία χτυπάει κόκκινο και πολλοί οδηγούνται στη μετανάστευση.

Ενδεικτικά της κατάστασης είναι τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για την ανεργία το Β’ τρίμηνο του 2014

Ηλικίες
20-24 ετών 25-29 ετών 30-44 ετών
Άνεργοι νέοι 134.100 218.600 544.900
Με πτυχίο Τριτοβάθμιας
Εκπαίδευσης 23.600 83.400 112.000
Με απολυτήριο Μέσης
Εκπαίδευσης 21.200 28.900 75.300

Αυτοί οι νέοι που ακόμη σπουδάζουν γνωρίζουν, τι τους περιμένει μετά το τέλος των σπουδών. Είτε θα υποβαθμίσουν τα όνειρα τους και τους κόπους τους αποδεχόμενοι εργασία κατώτερη των προσόντων τους, είτε θα αποδεχθούν πολύ χαμηλές οικονομικές απολαβές. Σε αντίθετη περίπτωση θα πρέπει να μεταναστεύσουν σε χώρες, οι οποίες αναζητούν εργαζόμενους με υψηλά προσόντα όπως η Γερμανία. Αυτά τα δεδομένα οδηγούν και στην Ελλάδα τους νέους στην αποστασιοποίηση από την πολιτική και την ενασχόληση με τα πλανητικής εμβέλειας προβλήματα ή την ενεργοποίηση στη δημόσια ζωή. Ο χρόνος τρέχει με μεγάλη ταχύτητα και τα άτομα, στο μέτρο που δεν συγκροτούν δυναμικά συλλογικά υποκείμενα στην κοινωνία αναφοράς τους, ουσιαστικά υπηρετούν και συνδράμουν την αναπαραγωγή αυτού του μοντέλου κοινωνικής ογάνωσης, το οποίο με τους μηχανισμούς, που διαθέτει, τους ενσωματώνει. Γι’ αυτό και συνεχώς αναθεωρούνται οι στόχοι, που τίθενται από την παγκόσμια κοινότητα ή την Ευρώπη για την μείωση της εκπομπής διοξειδίου του άνθρακα. Η συντριπτική πλειοψηφία των πολιτών, των νέων συμπεριλαμβανομένων, δεν αντιδρά. Εξάλλου το φαινόμενο του θερμοκηπίου ή η αειφορική πολιτική είναι έννοιες αφηρημένες για αυτούς σε σύγκριση με την φτώχεια και τις επιπτώσεις της στη ζωή των ανθρώπων. Αυτή βιώνεται με βίαιο τρόπο. Η ανώτατη αξία είναι η διασφάλιση της λειτουργικότητας των διαφόρων κοινωνικών συστημάτων και όχι η ικανοποίηση των βασικών αναγκών του ανθρώπου τόσο ως ατόμου όσο και ως συλλογικότητας, η οποία βασίζει την λειτουργία της στην κοινωνική δικαιοσύνη, την αλληλεγγύη και την αειφορία σε συνθήκες ουσιαστικής δημοκρατίας. Ειδάλλως οι πολίτες αποστασιοποιούνται από την πολιτική, όταν η δημοκρατία εκφυλίζεται σε τυπικό μηχανισμό εκλογής διαχειριστών κυβερνητικής εξουσίας. Σε αυτή την περίπτωση οι προσδοκίες των νέων για το μέλλον παραμένουν αδιέξοδες, όταν δεν προτάσσουν το συλλογικό συμφέρον του ατομικού, με την ανάλογη πολιτική δυναμική βεβαίως. Και αυτό δεν ισχύει μόνο στην Ελλάδα, η οποία βιώνει τώρα μια πολυδιάστατη κρίση. Ισχύει και στη Γερμανία και έχει γενικεύσιμο χαρακτήρα.

Ο Χρίστος Αλεξόπουλος είναι ερευνητής Κοινωνιολόγος

Το άρθρο δημοσιεύεται επίσης στον ιστότοπο: www.metarithmisi.gr

Όλα τα άρθρα στην κατηγορία Ευρωσύνθεση

Provoles.de