Ευρωσύνθεση - Σχόλια και σύντομες αναλύσεις για το ευρωπαϊκό γίγνεσθαι.

Δυναμικές τοπικές κοινωνίες

Είναι αναγκαίος ο ανθρωπισμός

Χρίστος Αλεξόπουλος
Δυναμικές τοπικές κοινωνίεςΗ πορεία της ελληνικής κοινωνίας στο επίπεδο των τοπικών ορίων ενός Δήμου ακολούθησε ακόμη και στη μικροκλίμακα, που κινείται, την ίδια παρακμιακή διαδρομή με αυτήν που διαπιστώνεται στο ευρύτερο εθνικό επίπεδο. Το μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης αποδεικνύεται τόσο συγκεντρωτικό, ώστε δεν αφήνει περιθώριο διαφοροποίησης ακόμη και στην πιό περιφερειακή τοπική κοινωνία ενός χωριού.

Η μοναδική περίπτωση απόκλισης από αυτό τον κανόνα είναι αυτή της ανομίας, η οποία όμως θέτει σε αμφισβήτηση την κοινωνική συνοχή και τη νομιμότητα, οπότε λειτουργεί διαλυτικά και υποσκάπτει το μέλλον. Γι’αυτό και η όποια αντιπολιτευτική τακτική δεν είναι σκόπιμο να χρησιμοποιεί μεθόδους διεκδίκησης, οι οποίες βασίζονται στην ανομία (κίνημα «Δεν πληρώνω», ή η πρόσκληση σε «ανυπακοή»). Τα προβλήματα της χώρας και ιδιαιτέρως των τοπικών κοινωνιών δεν αντιμετωπίζονται με αυτό το τρόπο. Μια ανάλυση των συνθηκών σε αυτό το επίπεδο δείχνει και την διαδρομή, η οποία πρέπει να ακολουθηθεί για την επίλυση τους.

Κατ’αρχήν η τοπική αυτοδιοίκηση δεν ανοίγει προοπτικές για την τοπική κοινωνία, διότι δεν διαθέτει τα απαραίτητα εργαλεία ανάλυσης της πραγματικότητας και σχεδίασης της πορείας προς το μέλλον σύμφωνα με τις ανάγκες των πολιτών σε τοπικό επίπεδο και τις δυνατότητες, οι οποίες διαμορφώνονται από την γενικότερη κατάσταση στο εθνικό, ευρωπαϊκό και πλανητικό πεδίο. Παράλληλα ο βαθμός οργάνωσης των αυτοδιοικητικών υπηρεσιών προκαλεί απελπισία είτε λόγω της άγνοιας σε σχέση με ένα σύγχρονο λειτουργικό μοντέλο οργάνωσης σε τοπικό επίπεδο είτε λόγω της έλλειψης ενδιαφέροντος και αποκεντρωμένης ευθύνης, η οποία πρέπει να χαρακτηρίζει τον κάθε εργαζόμενο στο πλαίσιο του εργασιακού του ρόλου. Αρκεί να παρατηρήσει κάποιος την εικόνα, την οποία παρουσιάζουν οι ειδικοί διάδρομοι για τους τυφλούς συμπολίτες μας στα πεζοδρόμια. Είτε κάθε τόσο «φυτρώνουν» κολώνες της Δ.Ε.Η., είτε διάφοροι διακοσμητικοί θάμνοι ή δέντρα είτε βρίσκουν χώρο στάθμευσης των οχημάτων τους οι δημότες. Βεβάιως υπάρχει και η περίπτωση να διακόπτεται η ροή του διαδρόμου από χαντάκια, που ανοίγουν εργαζόμενοι στην ΕΥΔΑΠ ή στη Δ.Ε.Η. για τις ανάγκες επισκευής των δικτύων τους. Σε αυτή την περίπτωση οι τυφλοί πρέπει να κάνουν «άλμα εις μήκος». Η κοινωνική συνείδηση και ευθύνη αυτοδιοικητικών υπηρεσιών και πολιτών βρίσκεται στο Ναδίρ. Κατά τα άλλα κάθε τέσσερα χρόνια, όταν γίνονται εκλογές, οι διάφορες δημοτικές παρατάξεις (άμεσα καθοδηγούμενες από τα πολιτικά κόμματα) αναλώνονται σε σκληρές αντιπαραθέσεις για τα τοπικά προβλήματα, όπως αυτές τα αντιλαμβάνονται, αφού τα περάσουν από τα κομματικά φίλτρα πρώτα.

Δυστυχώς δεν υπάρχουν δυναμικές συνεκτικές κοινωνικές δομές, οι οποίες θα εκφράζουν τις πραγματικές κοινωνικές ανάγκες, αφού έχει προηγηθεί δημόσιος ανοικτός διάλογος στο επίπεδο της κοινωνικής βάσης. Οι κάτοικοι είναι μεταξύ τους αποξενωμένοι, ενώ οι υπάρχουσες Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις (Μ.Κ.Ο.) εκφράζουν στην πλειοψηφία τους τις στοχεύσεις των πολιτικών σχηματισμών. Η δημοκρατία σε όλο της το μεγαλείο!

Ως προς τη θεματικη τους αναφορά (πολιτιστικές, περιβαλλοντικές κλπ.) η λειτουργία των Μ.Κ.Ο. έχει εσωστρεφή χαρακτηριστικά και δεν δρομολογεί διεργασίες στην κοινωνική βάση, οι οποίες από το ένα μέρος θα προωθούσαν την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση των πολιτών και από το άλλο θα προκαλούσαν διάλογο και διαμόρφωση κινημάτων. Γι’αυτό και η δραστηριοποίηση τους δεν ανατρέπει την τυποποιημένη βίωση του ελεύθερου χρόνου με καταναλωτικά χρακτηριστικά, η οποία κυριαρχεί στις σύγχρονες κοινωνίες. Ιδιαιτέρως στον τομέα του πολιτισμού η δράση τους εξαντλείται στον προσανατολισμό στο παρελθόν και στην φολκλορικού χαρακτρήρα αναπαραγωγή του με διάφορες εκδηλώσεις. Αρκεί να αναφερθεί η ύπαρξη πολλών Μ.Κ.Ο., οι οποίες συνδέουν τα μέλη τους με τους τόπους καταγωγής τους (Σύλλογος Κρητών, Ρουμελιωτών, Ηπειρωτών κλπ.). Υπάρχουν βέβαια και άλλες οργανώσεις, οι οποίες όμως ασχολούνται με τον πολιτισμό με «εγκυκλοπαιδική» λογική. Διοργανώνουν διαλέξεις με θέμα την πολιτισμική παραγωγή διαφόρων περιόδων της ιστορικής διαδρομής της χώρας, στις οποίες ομιλητές είναι συνήθως είτε πανεπιστημιακοί είτε εκπρόσωποι της τέχνης, αρκεί βεβαίως να είναι αναγνωρίσιμοι.

Με αυτό τον τρόπο όμως μεγενθύνεται από τη μια πλευρά η διαγενεακή αποστασιοποίηση και από την άλλη γίνεται υπερβολικά δύσκολη η διαπολιτισμική ανταλλαγή με την πληθώρα των ομάδων μεταναστών και η διαμόρφωση μιας πολυπολιτισμικής πραγματικότητας. Ταυτοχρόνως δεν παράγονται σύγχρονες πολιτισμικές αξίες, οι οποίες θα αποτελούν μετεξέλιξη αυτών του παρελθόντος. Οπότε εκείνο που απομένει, είναι η κατανάλωση πολιτισμικών προτύπων, τα οποία διοχετεύονται μαζικά στο πλαίσιο της εικονικής πραγματικότητας της κοινωνίας του θεάματος.

Η κοινωνία μαζοποιείται και αλλοτριώνεται. Σταδιακά χάνεται ή συρρικνώνεται η επαφή μεταξύ νέων και ηλικιωμένων. Τα προβλήματα και των δύο αυτών κοινωνικών ομάδων μεγαλώνουν και ουδείς ενδιαφέρεται. Ιδιαιτέρως σε περιόδους κρίσης αυτό το φαινόμενο είναι πολύ ευκρινές. Εκτός και αν θεωρήσουμε, ότι το πρόβλημα θα λυθεί από μόνο του με την μετανάστευση των νέων και ιδιαιτέρως αυτών με προσόντα πανεπιστημιακού επιπέδου και την επιτάχυνση της εξέλιξης του ορατού πλέον προβλήματος της γήρανσης της κοινωνίας. Άραγε προβληματίζονται οι αρμόδιοι φορείς τόσο στο επίπεδο της κυβέρνησης όσο και σε αυτό της τοπικής αυτοδιοίκησης για τις επιπτώσεις στις τοπικές κοινωνίες;

Εκτός και αν τα τοπικά προβλήματα στη μικροκλίμακα ενός Δήμου εξαντλούνται στη διαμόφρωση των πλατειών, σε διεκδικήσεις καταπατημένων εκτάσεων και σε πολλά άλλα, τα οποία προϋποθέτουν την οικονομική κάλυψη των παρεμβάσεων του Δήμου για την διευθέτηση τους. Καλύτερα βέβαια να μην ερευνήσει ο πολίτης την αποτελεσματικότητα και την μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα αυτών των παρεμβάσεων, διότι θα απογοητευθεί. Βεβαίως το πρόβλημα δεν περιορίζεται μόνο στην Τοπική Αυτοδιοίκηση. Η ευθύνη εκτείνεται και πέρα από αυτήν και ακουμπά την τοπική κοινωνία, η οποία δεν θεωρεί, ότι ο δημόσιος χώρος έχει ζωτική σημασία για την ποιότητα ζωής. Δεν αντιλαμβάνεται, ότι το πεζοδρόμιο είναι για τους πεζούς και όχι χώρος στάθμεσης ιδιωτικών αυτοκινήτων. Γενικά δεν ισχύουν κανόνες. Κυριαρχεί μια ιδιότυπη μορφή ανομίας, η οποία λειτουργεί ως κανονιστικό πλαίσιο, το οποίο γίνεται αποδεκτό και από αυτούς, που υποτίθεται, ότι είναι υπεύθυνοι για την τήρηση της νομιμότητας. Ουδείς, Τοπική Αυτοδιοίκηση και κοινωνία πολιτών, ενδιαφέρεται να δρομολογήσει διαδικασίες διαλόγου στο επίπεδο της κοινωνικής βάσης με στόχο την αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων. Δεν καλλιεργείται κοινωνική συνείδηση σε πρακτικό επίπεδο. Η λεκτική ύπαρξη αυτής της έννοιας σχετίζεται με τις πολιτικές ιδεοληψίες σε σχέση με την προώθηση της κοινωνικής δικαιοσύνης. Στην πράξη έχει κυριαρχήσει ο ατομικισμός του νεοφιλελευθερισμού και η ανταγωνιστική λογική, που τον διαπερνά.

Η απουσία διαλόγου και ενημέρωσης δεν σχετίζεται μόνο με τα τοπικά προβλήματα. Το ίδιο ισχύει και σε ό,τι αφορά την γενικότερη πολιτική κατάσταση. Είτε στα κόμματα είτε στις υπάρχουσες δομές της κοινωνίας πολιτών πολιτικολογούν χωρίς σε βάθος γνώση της πραγματικότητας. Απλά αναπαράγουν την ποιότητα του πολιτικού λόγου του πολιτικού συστήματος, δεν γνωρίζουν όμως την προοπτική του σε σχέση με το μέλλον τους, διότι είναι γενικόλογος και με χαρακτηριστικά παροχολογίας χωρίς μετρήσιμα αποτελέσματα.

Αυτή η παρακμιακή κατάσταση αποκτά πιο οξυμένα χαρακτηριστικά, εάν συνυπολογισθεί και η άγνοια της αλληλεξάρτησης των ευρύτερων ευρωπαϊκών εξελίξεων και των συνθηκών ζωής σε τοπικό επίπεδο. Η Ευρώπη δεν αποτελεί σημείο αναφοράς σε σχέση με το μέλλον, οπότε ούτε ευρωπαϊκή κοινή γνώμη ούτε ευρωπαϊκή συνείδηση καλλιεργούνται στις τοπικές κοινωνίες, ως εάν η Ελλάδα, όπως και κάθε άλλο ευρωπαϊκό κράτος, θα μπορούσε να επιβιώσει ως αυτόνομη οντότητα με την άκρως προβληματική δημογραφική κατάσταση και όχι μόνο. Αρκεί να αναφερθούν το φαινόμενο της μετακίνησης πληθυσμών προς την Ευρώπη, το οποίο θα εντείνεται στο μέλλον, η κλιματική αλλαγή και οι επιπτώσεις της ακόμα και σε σχέση με τον πρωτογενή τομέα (οικονομική δραστηριότητα και επισιτισμός), οι εξελίξεις σε γεωπολιτικό επίπεδο. Και όμως οι τοπικές κοινωνίες θα μπορούσαν να συμβάλλουν σε πολύ σημαντικό βαθμό στην προσέγγιση των ευρωπαϊκών κοινωνιών με την προώθηση της δημιουργίας ευρωπαϊκών δικτύων, στα οποία θα συμμετέχουν και οι δικές τους Μ.Κ.Ο. Μια τέτοια κίνηση θα σηματοδοτούσε μια άλλη οπτική διαχείρισης της πορείας προς την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση από αυτήν, που ακολουθεί το ευρωπαϊκό πολιτικό και οικονομικό κατεστημένο, με κίνδυνο να αντιμετωπίσει το ευρωπαϊκό οικοδόμημα επικίνδυνες για την προοπτική του αναταράξεις.

Η κατάσταση έχει φτάσει πλέον σε οριακό σημείο και οι τοπικές κοινωνίες πρέπει να αποκτήσουν δυναμικά χαρακτηριστικά για να είναι βιώσιμες. Για την επίτευξη αυτού του στόχου πρέπει να βασισθούν στις δικές τους δυνάμεις. Προτεραιότητα πρέπει να δοθεί στη δημιουργία ανεξάρτητων και χωρίς κομματική αναφορά δομών στο χώρο της κοινωνίας πολιτών, μονοθεματικών ή πολυθεματικών, ανοιχτών στην ανάπτυξη συστηματικού διαλόγου για τα ουσιαστικά τοπικά προβλήματα, τις εθνικές, ευρωπαϊκές καθώς και πλανητικές εξελίξεις και τις επιπτώσεις τους σε τοπικό επίπεδο, με στόχο την διαμόρφωση πολιτικοποιημένων με άποψη και κριτική σκέψη πολιτών. Σε αυτή την προσπάθεια ιδιαίτερο βάρος πρέπει να δοθεί στην αξιοποίηση της τοπικής διανόησης και της νεολαίας, πάντα όμως με κριτήρια ουσίας και όχι αναγνωρισιμότητας. Αυτοί οι πολίτες θα συγκροτήσουν τις πολιτικές ηγεσίες του μέλλοντος και όχι τα παιδιά «του κομματικού σωλήνα». Ταυτοχρόνως θα αναπτυχθεί καρποφόρος διάλογος και θα γίνει ουσιαστική ενημέρωση στις τοπικές κοινωνίες.

Ιδιαίτερο βάρος πρέπει να δοθεί στην ενίσχυση διεργασιών επεξεργασίας και μετεξέλιξης της πολιτισμικής παράδοσης σε συνδυασμό με τα σύγχρονα δεδομένα του υπερτοπικού, υπερεθνικού χαρακτήρα της κοινωνίας και των πολυπολιτισμικών της προοπτικών. Με αυτό τον τρόπο θα μπορούσε να ανακοπεί ο ισοπεδωτικός χαρακτήρας των καταλωτικών προτύπων και του ατομικισμού, τα οποία διοχετεύονται μαζικά στο πλαίσιο της κοινωνίας του θεάματος.

Τέλος η ολοκλήρωση αυτών των διεργασιών μπορεί να γίνει με την προώθηση του κοινωνικού ανθρωπισμού και του πολιτισμού της ενσυναίσθησης. Ιδιαιτέρως μάλιστα σε περιόδους κρίσης, όπως αυτή που βιώνουμε σήμερα, είναι βασική παράμετρος διατήρησης της κοινωνικής συνοχής και καλλιέργιας της κοινωνικής αλληλεγγύης η πραγμάτωση της δυνατότητας των πολιτών να νιώθουν και να μπαίνουν στη θέση του συμπολίτη τους και να συναισθάνονται το πρόβλημα του, όταν εισέρχεται σε κίνδυνο φτώχειας. Σύμφωνα με την Ελληνική Στατιστική Αρχή (Δελτίο τύπου 13.10.2014) το έτος 2013 το 23,1 % του συνολικού πληθυσμού της χώρας ήταν στο όριο της φτώχειας. Σε αυτό δε το ποσοστό δεν περιλαμβάνονται πληθυσμιακές ομάδες, που κατά τεκμήριο είναι φτωχές, όπως άστεγοι, άτομα σε ιδρύματα, παράνομοι οικονομικοί μετανάστες, Ρομά και άλλοι. Γι’αυτό είναι αναγκαίος ο ανθρωπισμός με κοινωνικά χρακτηριστικά, ο οποίος δεν θα παράγει τις ανισότητες, που οδηγούν τους πολίτες στην απόγνωση και την κοινωνία στα όρια της ανθρωπιστικής κρίσης.

Ο Χρίστος Αλεξόπουλος είναι ερευνητής Κοινωνιολόγος

 

Όλα τα άρθρα στην κατηγορία Ευρωσύνθεση

Provoles.de