Ευρωσύνθεση - Σχόλια και σύντομες αναλύσεις για το ευρωπαϊκό γίγνεσθαι.

Επικίνδυνη κοινωνική ρευστότητα

Σταδιακά χάνουν το νόημα τους θεσμοί όπως η δικαιοσύνη.

Επικίνδυνη κοινωνική ρευστότηταΧρίστος Αλεξόπουλος
Η αναντιστοιχία της κρίσιμης κοινωνικής πραγματικότητας και της ικανότητας του πολιτικού συστήματος να την αντιληφθεί και να επεξεργασθεί ρεαλιστικές πολιτικές προτάσεις αντιμετώπισης των προβλημάτων της έχει πάρει επικίνδυνες διαστάσεις. Η κοινωνία βρίσκεται σε συνθήκες κατάρρευσης, η συνοχή της είναι οριακή, κυριαρχεί η αναξιοπιστία και έλλειψη εμπιστοσύνης στις κοινωνικές σχέσεις και κυρίως συναλλαγές και το πολιτικό σύστημα αναλώνεται σε επικοινωνιακές ή ιδεοληπτικές αντιπαραθέσεις με την προσδοκία είτε συνέχισης είτε ανάληψης της διαχείρισης της κυβερνητικής εξουσίας.

Στην Ελλάδα βέβαια υπάρχει και η διάσταση της υπερβολής και της μεγαλοστομίας. Αρκεί να ακούσει κάποιος τον πρωθυπουργό να διαπιστώνει την αρχή της εξόδου από την κρίση ή τον αρχηγό της αξιωματικής αντιπολίτευσης να μιλάει για την έναρξη των πολιτικών ανατροπών σε ευρωπαϊκό επίπεδο με αφετηρία την πολιτική αλλαγή στην Ελλάδα, όταν το κόμμα του αναλάβει την «κυβερνητική εξουσία» μετά τη νίκη του στις επόμενες εκλογές. Ο παραλογισμός σε πλήρη ανάπτυξη. Δημιουργείται η εντύπωση, ότι το πολιτικό σύστημα δεν διαθέτει την σοβαρότητα και την πολιτική επάρκεια, που χρειάζονται στο πλαίσιο της ανάληψης της ευθύνης διακυβέρνησης του τόπου.

Σε συνθήκες όμως επικίνδυνης κοινωνικής ρευστότητας ο τόπος δεν χρειάζεται πολιτικό σύστημα με αυτά τα χαρακτηριστικά, τα οποία πολλαπλασιάζουν τη ρευστότητα, διότι δεν αντιμετωπίζονται τα αίτια, που την προκαλούν. Γι’αυτό επείγει ο εκσυγχρονισμός και η απόκτηση σύγχρονης δυναμικής ταυτότητας από τα κόμματα και η πλήρης απαλλαγή από τις παθογένειες του παρελθόντος. Ειδάλλως δεν θα μπορέσουν να αντιληφθούν τον κίνδυνο, που αντιμετωπίζει μια κοινωνία, η οποία κινείται σε συνθήκες κατάρρευσης και δεν έχει σταθερά σημεία αναφοράς, τα οποία θα την κάνουν να νιώθει ασφαλής σε σχέση με το μέλλον. Και αυτή η ασφάλεια πρέπει να είναι προσεγγίσιμη με τον ορθολογισμό και όχι με το θυμικό, όπως γίνεται τώρα και οι πολίτες στηρίζουν τα όνειρα τους και τις προσδοκίες τους για το μέλλον σε υποσχέσεις χωρίς προοπτική.

Δεν είναι δύσκολο να ανιχνευθεί η κοινωνική ρευστότητα. Κατ’αρχήν κυριαρχεί η πλήρης έλλειψη εμπιστοσύνης στους θεσμούς. Και αυτό ισχύει χωρίς εξαιρέσεις. Σταδιακά χάνουν το νόημα τους θεσμοί όπως η δικαιοσύνη. Αρκεί να δώσει κάποιος τη δέουσα προσοχή σε αυτά που λέγονται μαζικά πλέον στην κοινωνική βάση. Δεν νιώθει ο απλός πολίτης, ότι μπορεί να εμπιστευθεί στην δικαιοσύνη. Πως να το κάνει, όταν σε μια περίοδο κρίσης με πολύ σκληρές επιπτώσεις στο βιοτικό επίπεδο της πλειοψηφίας των πολιτών, οι υπηρετούντες την δικαιοσύνη φροντίζουν με επιθετικό μάλιστα τρόπο για την απαλλαγή τους από τις αρνητικές οικονομικές παρενέργειες της κρίσης. Που είναι η δίκαιη κατανομή των επιβαρύνσεων αυτής της περιόδου; Η κυβέρνηση αντιδρά θετικά σε αυτά τα αιτήματα και μάλιστα επεκτείνει την «καλή της διάθεση» και σε άλλες κοινωνικές ομάδες, όπως είναι οι ένστολοι. Η αντιπολίτευση στηρίζει αυτή την επιλεκτική λογική. Μια και οι υποσχέσεις όμως δεν κοστίζουν, όταν είναι ένα κόμμα στην αντιπολίτευση, προσθέτουν και την ανάγκη ύπαρξης δικαιοσύνης και για τις άλλες κοινωνικές ομάδες. Βέβαια όσο πιο κοντά είναι ένα αντιπολιτευόμενο κόμμα στην ανάληψη κυβερνητικής εξουσίας, συνοδεύει την ακατάσχετη υποσχεσιολογία και με την επισήμανση, ότι αυτό θα γίνει σταδιακά και ανάλογα με τις δυνατότητες και τις αντοχές της οικονομίας. Ο πολιτικός πραγματισμός αρχίζει να αποκτά «σάρκα και οστά». Στην κοινωνία όμως διαμορφώνονται επικίνδυνες στάσεις. Η πρόσβαση στην διαχείριση εξουσίας, όποιας μορφής, θεωρείται ως δυνατότητα επιβολής συμφερόντων και όχι χρηστής και για την ευημερία όλων διοίκησης. Γι’αυτό και η πλειοψηφία των πολιτών δεν εμπιστεύεται πλέον τους εκπροσώπους των διαφόρων θεσμών, από το χώρο της πολιτικής μέχρι και της δικαιοσύνης. Στην καθημερινότητα του πολίτη οι θεσμικού χαρακτήρα κανόνες δεν δημιουργούν ηθική και νομική κατάσταση. Αρχίζουν να επικρατούν χαοτικές συνθήκες, όπου ο καθένας πρέπει να επιβάλλει με όποιο τρόπο μπορεί, νόμιμο ή μη, το «δίκιο του». Δεν είναι τυχαίο, ότι σύμφωνα με έρευνα της ΕΛΣΤΑΤ ( Δελτίο τύπου 20.11.2014 ) το 45 % των πολιτών δεν εμπιστεύεται καθόλου το πολιτικό σύστημα, το 19,2 % την Δικαιοσύνη και την αστυνομία το 12,5 %.

Αυτή η κατάσταση της κοινωνίας εγκυμονεί κινδύνους αποσταθεροποίησης της κοινωνικής συνοχής με ολέθριες επιπτώσεις για τον τόπο. Ήδη αρχίζουν να διαμορφώνονται συνθήκες έλλειψης εμπιστοσύνης και μεταξύ των πολιτών. Αυτό είναι πολύ αρνητικό για τις τοπικές κοινωνίες και την καθημερινότητα των κατοίκων τους. Ιδιαιτέρως σε μια περίοδο οξύτατης κρίσης, όπως αυτή που βιώνει με σκληρό τρόπο η χώρα, η συνοχή της κοινωνίας αποτελεί προϋπόθεση για την αντιμετώπιση των προβλημάτων, από την ανεπαρκή θέρμανση και την σίτιση μέχρι τον σεβασμό και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Δυστυχώς και αυτά καταπατούνται στη σύγχρονη Ελλάδα. Εκκωφαντικό παράδειγμα είναι οι συνθήκες που ζουν τα 65 παιδιά με νοητική καθυστέρηση στο ΚΕΠΕΠ Λεχαινών. Ειδάλλως θα μειώνεται συνεχώς ο βαθμός ανάπτυξης κοινωνικής συνείδησης στα μεμονωμένα άτομα. Και αυτό δεν βοηθάει, ώστε η κοινωνία να πορευθεί συντεταγμένα προς το μέλλον, ξεπερνώντας όσο γίνεται πιο ανώδυνα τις επιπτώσεις της κρίσης. Αναρωτιέται κανείς, ποιές θα είναι οι επιδράσεις στη διαδικασία κοινωνικοποίησης ή με άλλα λόγια κοινωνικής ένταξης της νέας γενιάς και ιδιαιτέρως των παιδιών; Ποιές κοινωνικές αξίες θα αποτελέσουν σημείο αναφοράς στην διαδικασία ενσωμάτωσης τους στην τοπική κοινωνία;

Ακόμη και αυτές οι παράμετροι, οι οποίες λειτουργούσαν ως δομικά στοιχεία της ελληνικής κοινωνίας στο παρελθόν (πελατειακό κράτος, συντεχνιακή λογική, φοροδιαφυγή, κ.λ.π.), δεν μπορούν να συνεχίσουν να ευδοκιμούν, εάν η χώρα επιθυμεί να συμπορευθεί με τους εταίρους της στην Ευρωπαϊκή Ένωση σε μια παγκοσμιοποιημένη πραγματικότητα, η οποία εξελίσσεται με πολύ μεγάλη ταχύτητα. Η ελληνική κοινωνία πρέπει να απαλλαγεί από αυτές τις παθογένειες του παρελθόντος, οι οποίες δεν της επέτρεπαν να αποκτήσει δυναμικές κοινωνικές δομές, ικανές να εκφράζουν το κοινωνικό συμφέρον και να διαμορφώνουν το κατάλληλο για την επιβολή του κλίμα. Στην αντίθετη περίπτωση η κοινωνική ρευστότητα και η έλλειψη σταθερών σημείων προσανατολιμού θα κυριαρχούν και θα κάνουν την κοινωνία ευάλωτη στο λαϊκισμό και στη χειραγώγηση. Ταυτοχρόνως δεν θα πληρούνται οι προϋποθέσεις, ώστε η χώρα να πορευθεί αυτοδύναμη και ισότιμη με τους ευρωπαϊκούς της εταίρους. Και αυτό θα οφείλεται στις δικές της αδυναμίες και ανεπάρκειες και όχι «στους ξένους», όπως συνηθίζεται να λέγεται στον τόπο μας.

Είναι πλέον ώριμες οι συνθήκες για να αντιμετωπίσει η ελληνική κοινωνία την πραγματικότητα κατάματα. Η παλιά τακτική, το πολιτικό σύστημα να σπρώνει τα προβλήματα κάτω από το χαλί και το κοινωνικό σώμα να το δέχεται, δεν μπορεί να συνεχισθεί. Η συνέχιση της ρευστότητας θα είναι αυτοκτονική. Για παράδειγμα χρειάζονται σταθεροί κανόνες για τη ρύθμιση των συναλλαγών με τους κρατικούς θεσμούς. Δεν μπορεί όλα να εξαρτώνται από το βαθμό πρόσβασης σε μηχανισμούς διαχείρισης κυβερνητικής ή άλλης μορφής εξουσίας για την επιβολή συμφερόντων. Το κοινωνικό συμφέρον πρέπει να αποτελεί σημείο αναφοράς των όποιων επιμέρους ρυθμίσεων. Σε αυτή την προσπάθεια το πολιτικό σύστημα δεν μπορεί να συνεχίζει να λειτουργεί με τις αγκυλώσεις του παρελθόντος. Οι πιο χαρακτηριστικές είναι η ανυπαρξία στρατηγικής σε σχέση με την πορεία της χώρας τόσο στην Ευρωπαϊκή Ένωση όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο, ο μη ουσιαστικός διάλογος τόσο στο εσωτερικό του όσο και με την κοινωνία, καθώς και η πολιτική επικοινωνία που βασίζεται στο θυμικό και στην ιδεοληπτική λογική και όχι στον ορθολογισμό και στον ρεαλισμό. Και αυτά είναι ένα μικρό μόνο τμήμα του όλου πακέτου των αναγκαίων αλλαγών, ώστε να αρχίσει να αναστρέφεται το κλίμα της επικίνδυνης για το μέλλον του τόπου κοινωνικής ρευστότητας.

Ο Χρίστος Αλεξόπουλος είναι ερευνητής Κοινωνιολόγος

Το άρθρο δημοσιεύεται επίσης στον ιστότοπο: www.metarithmisi.gr

Τελευταία άρθρα στην Ευρωσύνθεση

Όλα τα άρθρα στην κατηγορία Ευρωσύνθεση

Provoles.de