Ευρωσύνθεση - Σχόλια και σύντομες αναλύσεις για το ευρωπαϊκό γίγνεσθαι.

Νέες γεωπολιτικές ισορροπίες

Οι ευρωπαϊκές ηγεσίες πρέπει να αναθεωρήσουν την πολιτική που ακολουθούν

Χρίστος Αλεξόπουλος
Νέες γεωπολιτικές ισορροπίεςΤα τελευταία δέκα χρόνια γίνονται συνεχώς όλο και πιο ορατές οι νέες γεωπολιτικές ισορροπίες και μετατοπίσεις του κέντρου βάρους του παγκόσμιου συστήματος ασφάλειας. Ταυτοχρόνως διαπιστώνεται ο επίσης αυξανόμενος βαθμός διακινδύνευσης, η οποία οφείλεται τόσο στον υψηλό δείκτη της πολυπλοκότητας, η οποία χαρακτηρίζει τη σύγχρονη παγκοσμιοποιημένη πραγματικότητα, όσο και στην μεγάλη ταχύτητα της εξέλιξης, η οποία προκαλείται από την μαζική αξιοποίηση της επιστημονικής γνώσης και των τεχνολογικών της εφαρμογών σε όλους τους τομείς δραστηριοποίησης των ανθρώπων, από το χώρο εργασίας μέχρι τον ελεύθερο χρόνο.

Αυτές οι συνθήκες δυσκολεύουν ιδιαιτέρως περιφερειακές χώρες, όπως η Ελλάδα, στο μέτρο που δεν διαθέτουν μηχανισμούς απλοποίησης αυτής της πολύπλοκης πραγματικότητας οι πολιτικοί σχηματισμοί στη δομή τους ή και οι κυβερνητικοί θεσμοί, ώστε να είναι εφικτή η σχεδίαση μακροπρόθεσμης πολιτικής. Τα δεδομένα και οι πληροφορίες, που παράγονται σε παγκόσμιο επίπεδο ξεπερνούν τις δυνατότητες του μεμονομένου ατόμου να τα επεξεργασθεί, να τα αναλύσει και να σχεδιάσει αξιόπιστη πολιτική, η οποία δεσμεύει το μέλλον. Δεν είναι μόνο η ποσότητα των πληροφοριών, που δημιουργεί πρόβλημα, αλλά και η ταχύτητα με την οποία αναιρούνται στο πλαίσιο της προόδου της επιστημονικής γνώσης ή της αλλαγής των κοινωνικών ή οικονομικών δεδομένων από την αλληλεπίδραση των χωρών, οι οποίες συνθέτουν την παγκόσμια κοινότητα.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι εξελίξεις στις σχέσεις Κίνας και Ιαπωνίας.

Τα προηγούμενα χρόνια, πριν το 2012, οι διμερείς εμπορικές συναλλαγές κινήθηκαν στα 340 δισεκ. δολάρια ετησίως. Επίσης 23.000 ιαπωνικές επιχειρήσεις έκαναν επενδύσεις στην Κίνα και δημιούργησαν θέσεις εργασίας για 11 εκατομύρια Κινέζους. Από το 2012 λόγω της πολιτικής αντιπαράθεσης για ακατοίκητα νησιά στον Ειρηνικό Ωκεανό υπήρξαν οικονομικές επιπτώσεις. Αρκεί να αναφερθεί, ότι οι ιαπωνικές επενδύσεις στην Κίνα μόνο το πρώτο εξάμηνο του 2014 μειώθηκαν κατά 50 % περίπου.

Τώρα διαφαίνεται στον ορίζοντα η βούληση και των δύο πλευρών να επανεξετάσουν τη στάση τους και να αποκατασταθεί κλίμα συνεργασίας μεταξύ τους. Η διαφαινόμενη οικονομική προσέγγιση Κίνας και Ιαπωνίας θα έχει παρενέργειες στην Ευρώπη και κυρίως στη Γερμανία στους τομείς της περιβαλλοντικής τεχνολογίας και της ρομποτικής, στους οποίους είναι ανταγωνιστική και η Ιαπωνία. Πρέπει δε να επισημανθεί, ότι αυτή η προσέγγιση συμφέρει και τις δύο πλευρές. Ο ρυθμός ανάπτυξης της κινεζικής οικονομίας βαίνει μειούμενος. Μέχρι το 2007 ήταν ανοδικός (14,2 %), ενώ μετά αρχίζει η καθοδική πορεία, 10,5 % το 2010, 7,7 % το 2013 και για το 2014 εκτιμάται, ότι θα κυμανθεί μεταξύ 7,4% και 7,3 %. Ο ρυθμός ανάπτυξης στην Ιαπωνία το 2014 (δεύτερο τρίμηνο), έχει μείωση 6,8 % περίπου.

Επίσης είναι σκόπιμο να αναφερθεί, ότι μέχρι τώρα η κινεζική οικονομία ήταν εξαγωγική. Αυτό όμως δεν μπορεί να συνεχισθεί και να αποτελεί προτεραιότητα. Το κόστος εργασίας αυξήθηκε με αποτέλεσμα να παρατηρείται στασιμότητα. Τώρα δίδεται προτεραιότητα στην ενίσχυση της εσωτερικής αγοράς. Επίσης διαπιστώνεται άνοιγμα της Κίνας στις ξένες επενδύσεις.

Η Κίνα όμως δεν εξαντλεί τις βλέψεις της για ανάληψη ηγετικού ρόλου σε γεωπολιτικό επίπεδο στην προσέγγιση με την Ιαπωνία. Ανάλογες επιδιώξεις έχει και σε σχέση με τις Η.Π.Α., οι οποίες άρχισαν μεν, αλλά δεν ολοκλήρωσαν την μετατόπιση του κέντρου βάρους του γεωπολιτικού τους ρόλου προς την πλευρά της Ασίας. Η μη ολοκλήρωση αυτής της κίνησης οφείλεται τόσο σε εσωτερικούς πολιτικούς λόγους όσο και στο ρόλο της Ρωσίας στην Ουκρανική κρίση και την επαναδραστηριοποίηση της σε γεωπολιτικό επίπεδο.

Προσδοκία βέβαια της κινεζικής ηγεσίας σε σχέση με τη συνεργασία με τις Η.Π.Α. είναι η αναγνώριση από τους Αμερικανούς των κινεζικών συμφερόντων και κυρίως ο ηγετικός ρόλος στην Ανατολική και Νότια Κινεζική θάλασσα. Η σταθερότητα στην Ασία προϋποθέτει την εξισορρόπιση των συμφερόντων των δύο δυνάμεων και αυτό το γνωρίζουν καλά και οι δύο πλευρές. Βέβαια η προσέγγιση τους δεν είναι εύκολη. Η προοπτική συνεργασίας άρχισε να παίρνει μορφή με την κοινή δήλωση του Barack Obama και του Xi Jinping στην πρόσφατη συνάντηση τους στο Πεκίνο για την κλιματική αλλαγή και την συνεργασία τους στον τομέα των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (Α.Π.Ε.). Ο Xi Jinping ανακοίνωσε, ότι μέχρι το 2030 η Κίνα θα αυξήσει την συμμετοχή των Α.Π.Ε. στην παραγωγή ενέργειας στο 20 %. Βέβαια υπάρχουν ακόμη αγκάθια στις αμερικανοκινεζικές σχέσεις. Η Κίνα θεωρεί, ότι οι Η.Π.Α. θέλουν να κρατήσουν σε χαμηλό επίπεδο το δεύτερο οικονομικά έθνος στον κόσμο. Σύμφωνα με τον Obama η Κίνα πρέπει να σέβεται τα ανθρώπινα δικαιώματα, να σταματήσει την διαδικτυακή εγκληματικότητα και να φροντίσει για την ειρήνη και την σταθερότητα στην περιοχή. Σε απάντηση η Κίνα στη Σύνοδο του Οικονομικού Φόρουμ Ασίας-Ειρηνικού (Apec) που πραγματοποιήθηκε αρχές του Νοέμβρη 2014, έκανε επίδειξη δύναμης και κάλεσε τους συμμετέχοντες σε στενότερη συνεργασία και οικονομική προσέγγιση (περισσότερη απελευθέρωση των εμπορικών συναλλαγών).

Ως ισχυρός παίκτης όμως σε γεωπολιτικό επίπεδο επιστρέφει και η Ρωσία και μάλιστα με επιθετικό τρόπο. Στόχος της είναι η δημιουργία ενός οικονομικού-πολιτικού συστήματος, στο οποίο θα ενταχθούν οι χώρες, οι οποίες στο παρελθόν, επί Σοβιετικής Ένωσης, εκινούντο στη δική της σφαίρα επιρροής. Έχει πολύ ενδιαφέρον η επισήμανση του Dmitri Trenin, διευθυντή του Κέντρου Carnegie στη Μόσχα για τον στόχο του Ρώσου Προέδρου να δημιουργήσει μια Ευρωασιατική Ένωση. «Ο Πούτιν αντιλαμβάνεται την Ευρωασιατική Ένωση ως αντιστάθμισμα στην Ευρωπαϊκή Ένωση». Για την επίτευξη αυτού του στόχου χρησιμοποιεί διάφορους τρόπους και κυρίως την ενεργειακή της υπεροπλοία ή τις σχέσεις εξάρτησης από αυτήν των διαφόρων χωρών της Ανατολικής Ευρώπης. Δύο αντιπροσωπευτικά παραδείγματα είναι οι περιπτώσεις της Μολδαβίας και της Σερβίας.

Τρείς φορές τα τελευταία χρόνια απαγόρευσε η Ρωσία την εισαγωγή κρασιού από τη Μολδαβία. Ανάλογη στάση υπήρξε και σε σχέση με άλλα αγροτικά προϊόντα. Σύμφωνα με διαθέσιμα στατιστικά στοιχεία το 43 % των εξαγωγών αγροτικών προϊόντων της Μολδαβίας το 2013 πήγαιναν στη Ρωσία. Επίσης η εξάρτηση από το Ρωσικό φυσικό αέριο είναι πλήρης. Στόχος του Πούτιν είναι η είσοδος της Μολδαβίας στη Ρωσική Τελωνειακή Ένωση σε πρώτη φάση. Σημαντικό ρόλο στις εξελίξεις θα παίξουν οι πολιτικές διεργασίες μετά τις εκλογές στις 30 Νοεμβρίου 2014. Το εκλογικό αποτέλεσμα έδωσε ελαφρά πλειοψηφία στις ευρωπαϊκά προσανατολισμένες πολιτικές δυνάμεις. Η κατάσταση όμως είναι πολύ ρευστή, διότι κατά την περίοδο της δικής τους διακυβέρνησης εντάθηκε η διαφθορά.

Η Σερβία, η οποία είναι και υποψήφιο μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τον Μάϊο του 2013 έκλεισε συμφωνία «στρατηγικής συνεργασίας»με την Ρωσία και λίγο αργότερα υπογράφηκε συμφωνία για κοινά στρατιωτικά γυμνάσια και ανταλλαγή πληροφοριών και προσωπικού. Σημειώνεται επίσης, ότι η Σερβία εξαρτάται ενεργειακά από τη Ρωσία 100 %. Πριν από μερικά χρόνια ο σερβικός πληθυσμός είχε φιλοευρωπαϊκό προσανατολισμό. Τώρα σύμφωνα με δημοσκοπήσεις μόνο το 50 % των Σέρβων βλέπουν θετικά την Ευρωπαϊκή Ένωση (στη νεολαία το ποσοστό είναι 43 %). Όμως το 70 % των πολιτών επιθυμούν συμμαχία με τη Ρωσία.

Η Ρωσία επανακτά σταδιακά οικονομική και στρατιωτική δύναμη. Εξάλλου είναι ο Νο.2 μεγάλος εξαγωγέας πετρελαίου και ο μεγαλύτερος εξαγωγέας φυσικού αερίου. Αυτά τα δεδομένα σε συνδυασμό με την αποδυνάμωση ως ένα βαθμό των Η.Π.Α. και την έλλειψη σοβαρής πλανητικών διαστάσεων ευρωπαϊκής παρουσίας σε γεωπολιτικό επίπεδο ωθούν την Ρωσία σε πιο επιθετική προώθηση των συμφερόντων της. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Ουκρανική κρίση και η προσάρτηση της Κριμαίας από την Ρωσία. Ακόμη δεν έχει βρεθεί μια λειτουργική ισορροπία, η οποία όμως θα διασφαλίζει την ειρήνη και την ευημερία των περιφερειακών χωρών, όπως η Ουκρανία και όχι την προώθηση των σχεδίων των ισχυρών γεωπολιτικών παικτών. Και δεν βοηθά η επισήμανση του European Leadership Network, ότι

  1. η Ρωσία πρέπει να σκεφθεί το κόστος και τους κινδύνους της επιθετικής στρατιωτικής στάσης,
  2. και οι δύο πλευρές (ΝΑΤΟϊκές χώρες και Ρωσία) να επιδείξουν αυτοσυγκράτηση σε πολιτικό και στρατιωτικό επίπεδο και
  3. όλες οι πλευρές να βελτιώσουν την επικοινωνία και την διαφάνεια για στρατιωτικά θέματα.

Ούτε αποτελούν διέξοδο προτάσεις, όπως αυτή του Hanns W. Maull, ερευνητή στο Stiftung Wissenschaft und Politik, το οποίο συμβουλεύει τη Γερμανική Βουλή και την κυβέρνηση για θέματα εξωτερικής πολιτικής και ασφάλειας, ότι «η αντίδραση της Δύσης δεν πρέπει να αναπαράγει λογικές του παρελθόντος. Όχι δράση-αντίδραση με ίδια χρακτηριστικά. Προτιμητέα είναι η έξυπνη χρήση του όπλου της δημοκρατίας στην αντιπαράθεση και όχι τα όπλα». Σωστή η παρατήρηση, μόνο που είναι ανεπαρκής.Ποιά δημοκρατία εννοεί; Αυτήν της κοινωνίας του θεάματος και της χειραγώγησης των μίντια; Ή την δημοκρατία, στην οποία το πολιτικό σύστημα ουσιαστικά ακολουθεί τις επιταγές του χρηματοπιστωτικού συστήματος και όχι του κοινωνικού συμφέροντος; Αυτές οι αντιφάσεις της σύγχρονης δημοκρατικής λειτουργίας και όχι της ιδεατής οδηγούν και σε τάσεις αναίρεσης της. Αρκετά φαινόμενα ακροδεξιού λαϊκισμού παρατηρούνται στις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Γι’αυτό δεν πρέπει να εκφράζουν την απορία τους ορισμένα ευρωπαϊκά Μέσα μαζικής Ενημέρωσης καθώς και πολιτικές ηγεσίες για τη στάση των Σέρβων απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση, στην οποία εκκρεμεί αίτηση ένταξης της, σε αντιδιαστολή με τη θετική γνώμη, που έχουν για τους Ρώσους.

Πολύ πιο χρήσιμο θα ήταν, οι ευρωπαϊκές ηγεσίες και ιδιαιτέρως αυτές των ισχυρότερων κρατών-μελών, να δουν την πραγματικότητα, στην οποία έχουν οδηγήσει την Ε.Ε. και να αναθεωρήσουν άμεσα την πολιτική, που ακολουθούν. Η Ευρώπη σε σχέση με την ανάληψη γεωπολιτικού ρόλου, χωρίς την όποια ισχύ έχουν ακόμη οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, είναι πολύ αδύναμη. Δεν λειτουργεί συνεκτικά σε σχέση με τις οικονομίες των μελών της ούτε και σε σχέση με τις κοινωνίες. Αδυνατεί να θέσει στρατηγικούς γεωπολιτικούς στόχους και να διαμορφώσει τα μέσα και τις συνθήκες για την επίτευξη τους. Στα ανατολικά έχει τη Ρωσία, η οποία τώρα κινείται επιθετικά για την προώθηση των συμφερόντων της. Στο Νότο είναι πιθανό να υπάρξουν ανισορροπίες στις σχέσεις της με τον ισλαμικό κόσμο. Ταυτοχρόνως πρέπει να ανακάμψει οικονομικά για να ισορροπήσει τις σχέσεις της με τις δυναμικά αναδυόμενες οικονομίες (Ινδία, Βραζιλία, κλπ.), αλλά και τις περιφερειακές δυνάμεις, οι οποίες ασκούν επιρροή στη μικροκλίμακα, που κινούνται. Είναι δε πολύ σημαντικό να συνειδητοποιηθεί, ότι η δύναμη των Η.Π.Α. σταδιακά θα μειώνεται λόγω της ανόδου της Κίνας και άλλων κρατών, αλλά και της επανόδου της Ρωσίας στο προσκήνιο.

Η νέα γεωπολιτική πραγματικότητα οριοθετείται

  1. από την άνοδο νέων δυνάμεων ή την επάνοδο παλαιών,
  2. την μείωση της δύναμης των Η.Π.Α. και των συμμάχων τους και
  3. την ύπαρξη πολλών κέντρων βάρους στις νέες γεωπολιτικές ιοσορροπίες (π.χ. Ευρώπη, Ασία).

Κινούμαστε δε σε ένα πολυεστιακό γεωπολιτικά κόσμο, με διαφορετικό φορτίο δύναμης μεταξύ των εστιών, οι οποίες εκτός από κράτη είναι και υπερεθνικές (πολυεθνικές) οικονομικές οντότητες (π.χ. αγορές) ή ακόμη και ασύμμετρες πολιτικές οντότητες (π.χ. τρομοκρατία, τζιχαντιστές), οι οποίες προκαλούν επικίνδυνες περιφερειακές εντάσεις (π.χ. Συρία, Ιράκ). Χρειάζεται πολύ μεγάλη προσοχή και αυτοσυγκράτηση αλλά και διαμόρφωση συνθηκών παγκόσμιας διακυβέρνησης για να μην επαναληφθούν οι τραγωδίες του παρελθόντος.

Κατά τη διάρκεια του Α’Παγκοσμίου Πολέμου χάθηκαν 10.670.868 ζωές, στο Β’Παγκόσμιο Πόλεμο 30.000.000, στον πόλεμο του Βιετνάμ 1.625.973 και ο κατάλογος συνεχίζεται. Οι ευθύνες είναι μεγάλες και αναλογούν σε όλους.

Αντί για συγκρούσεις είναι καλύτερα να συνεργαστούν όλες οι δυνάμεις για να αντιμετωπισθούν τα πλανητικής εμβέλειας προβλήματα, όπως η κλιματική αλλαγή και οι επιπτώσεις της, η πείνα, οι μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών από τον φτωχό Νότο προς τον πλούσιο Βορρά και πολλά άλλα.

Ο Χρίστος Αλεξόπουλος είναι ερευνητής Κοινωνιολόγος

 

Τελευταία άρθρα στην Ευρωσύνθεση

Όλα τα άρθρα στην κατηγορία Ευρωσύνθεση

Provoles.de